ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld

Ir. S.L. Louwes was als directeur-generaal tijdens de oorlog de spil van een ambtelijke organisatie die vijf jaar lang de voedselvoorziening op peil wist te houden en in de laatste bezettingsmaanden de hongerdood van honderdduizenden hielp te voorkomen. Ondanks kritiek van het verzet was onderhandelen met de Duitsers pure noodzaak. 

In 2025, het jaar dat Stichting 1940-1945 80 jaar bestaat, kwam er een einde aan de bijzondere leerstoel Stichting 1940-1945. Geschiedenis en betekenis van verzet tegen onderdrukking en vervolging. In een terugblik op tien jaar leerstoel houdt prof. dr. Ismee Tames een warm pleidooi voor "zorgzaamheid' als onderdeel van verzet. 

Een ongemakkelijke waarheid, een taboe: daders van massaal geweld kunnen getraumatiseerd raken door hun eigen daden. Hoogleraar Alette Smeulers laat in haar boek ‘Perpetrators of Mass Atrocities: Terribly and Terrifyingly Normal?’ zien hoe dat kan.

‘Het koloniale en slavernijverleden is geen afgesloten hoofdstuk. Dat verleden werkt nog altijd door in het heden’, zegt prof. dr. Esther Captain. Ze is historicus, bijzonder hoogleraar Intergenerationele Impact van Kolonialisme en Slavernij aan de Universiteit Utrecht en senior onderzoeker bij het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) in Leiden.

Na het overlijden van haar moeder stuitte journaliste Sheila Sitalsing op een geheim dat een leven lang bewaard was gebleven: haar grootouders waren lid van de NSB. Ze schreef er het boek Waar ik me voor schaam over.

De traumatische ervaring is doorgaans moeilijk in woorden te vatten. Hoe leg je uit dat jou het ergste overkomen is? Hoe kan een ander je ooit echt begrijpen? Soms zijn er ook zaken die verzwegen worden. Vanwege sociale verwachtingen of maatschappelijke gevoeligheden: het zijn de zaken waarover niet wordt gepraat. Ze zijn taboe. Hoe verhoudt trauma zich tot taboe – dat wat respectievelijk onuitsprekelijk en onbespreekbaar is?

Dit jaar is het 80 jaar geleden dat Nederland werd bevrijd na de Tweede Wereldoorlog. In de afgelopen 80 jaar hebben we geen oorlog meer gehad in Nederland. Toch blijft die oorlog ook 80 jaar na dato voor sommige mensen, vaak geboren na de oorlog, nog voelbaar. De kinderen en kleinkinderen van overlevenden van de Tweede Wereldoorlog en Duitse bezetting in Europa en van de Japanse bezetting in Zuidoost-Azië kunnen tot op de dag van vandaag de doorwerking van de Tweede Wereldoorlog in hun leven ondervinden. De erkenning voor en kennis daarover ontwikkelen zich steeds verder.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er ruim 15.000 Afro-Amerikaanse soldaten in Nederland gestationeerd, met name in het zuiden van het land. Hun rol bij de bevrijding is relatief onderbelicht gebleven, ook nu nog, 80 jaar na dato. Sebastiaan Vonk, historicus en projectleider bij Stichting Black Liberators in the Netherlands, wil dat dit verhaal de aandacht krijgt die het verdient.

Trauma kent een veelbewogen geschiedenis. Lang werden de ervaringen van oorlogsslachtoffers tekort gedaan, betwijfeld door autoritaire psychiaters en zenuwartsen, en werden allerlei termen – zoals hysterie, shellshock en oorlogsneurosen – uitgedacht om vervolgens weer in de ban te worden gedaan. Het verhaal van trauma, van de erkenning van de psychische wond, is zelden een logisch verhaal geweest. Maar nog vóór dit verhaal van psychiaters en

Mady  werd geboren in 1940 in Malang (Java), als middelste van drie kinderen. Haar vader werkte als planter op een theeonderneming, haar moeder runde het huishouden. Toen Japan in 1942 Nederlands-Indië binnenviel, veranderde hun leven voorgoed. Haar vader werd krijgsgevangen genomen en daarna tewerkgesteld bij de Pakanbaru-spoorlijn. Haar moeder wist de kinderen buiten het kamp te houden door te doen alsof ze besmettelijke ziektes hadden. Mady herinnert zich vooral hoe haar dagelijks leven werd bepaald door waar ze wel of niet mocht buitenspelen, en plotselinge verplaatsingen.